...niby studiował rysunek i malarstwo... Krzysztof Hariasz o Kościuszce.

 

Portret Kościuszki w mundurze (Schweikart)

Nowojorskie biuro Fundacji Kościuszkowskiej poprosiło mnie jeszcze na początku tego roku abym przygotował i rzecz jasna wygłosił coś w rodzaju wykładu na temat Tadeusza Kościuszki dla towarzystwa historycznego w Dublinie (dzielnica Columbus, OH). Nie dopytywałem się dlaczego ja, a nie Alex Storożyński, autor angielskojęzycznej biografii Kościuszki a obecnie Przewodniczący Rady Dyrektorów Fundacji. Pomyślałem, że może ma coś ważnego w kalendarzu albo po prostu nie chce mu się jechać do Ohio i strzępić język na temat, który go już prawdopodobnie męczy. Fakt, że jestem w tym momencie prezesem oddziału Fundacji na stan Ohio nie był bez znaczenia przy podejmowaniu decyzji. Zgodziłem się. Pomyślałem, że przy okazji dowiem się czegoś więcej na temat bohatera obu narodów, a i koszty podróży mają mi być zwrócone. 

Przygotowując się do wykładu korzystałem przede wszystkim z książki Storożyńskiego, ale też z innych źródeł, szczególnie jeśli chodzi o materiały wizualne. 

Kościuszko mężnie walczył i odznaczył się na dwóch kontynentach. W Ameryce jego walka zakończyła się sukcesem. W Polsce niestety nie za bardzo. W amerykańskiej Wojnie Rewolucyjnej (1776-1783) uczestniczył w pewnym stopniu dla idei – wolności, równości, demokracji – jako inżynier wojskowy skutecznie zarządzał obroną Filadelfii i Saratogi czym zwrócił uwagę Washingtona, który polecił mu ufortyfikowanie West Point. I z tego jest głównie znany w tym kraju. W Polsce walczył przeciwko zaborcom, przede wszystkim Rosji, nie tylko o wolność, równość i demokrację, ale też o własny dom, o życie nie tylko swoje, ale i swoich bliźnich. Zawiadywał wojskami królewskimi w wojnie z Rosją a później dowodził powstaniem narodowym przeciwko wszystkim trzem zaborcom. I z tego jest znany uczniom polskich szkół. Ja na przykład pamiętałem właściwie tylko bitwę pod Racławicami i Manifest Połaniecki.

O tym wszystkim można sobie poczytać w encyklopedii. Tu chciałbym tylko o kilku ciekawostkach, które mnie zatrzymały na dłużej.

Nazwisko. Skąd się wzięło. Tadeusz urodził się na ówczesnym Podolu, czyli w dzisiejszej Białorusi. Któryś z jego białoruskich „pra pra” miał na imię Konstanty (może raczej Konstantin) i był służącym u polskich panów. Lubili go wszyscy. Więc zdrobniale był nazywany Kostią. A Kostia zdrabnia się na Kostiusza, a nawet Kostiuszka. Kiedy Konstantemu w nagrodę za dobrą pracę nadano tytuł szlachecki tę właśnie formę przyjęto jako nazwisko. Po jakimś czasie, zresztą razem z całą rodziną, nazwisko spolszczyło się. No i mamy Kościuszkę. Polaka.

Który pod tym nazwiskiem pojawił się w Ameryce. A tu nie dość, że nie znali litery „ś” to i nie potrafili poprawnie wymówić „ściusz.” Ani zapamiętać jak się to dziwo zapisuje. Więc improwizowali. I trzeba przyznać, że mieli do tego talent. Oto rezultaty z korespondencji do niego bądź jego dotyczących:

Kosciusko, Kuziaske, Cosieski, Cusyesco, Korsuasco, Kusciuzsco, Cosciusko, Koscuisusco, Kusciasco, Koshiosko, Kuscuiusco, Koziusco, a Indianin Mały Żółw, z którym Kościuszko się zaprzyjaźnił, nazywał go po prostu Koczo (Kotscho).

Był generalnie inteligentny. Miał zdolności matematyczne, co pomogło mu w karierze oficerskiej – np. obliczanie zasięgów i trajektorii lotu pocisków artyleryjskich, itp. Miał też ponadprzeciętne zdolności artystyczne, co pomogło mu bardzo w wojskowych studiach inżynieryjnych – np. rysowanie planów umocnień obronnych, itd. A kiedy po ukończeniu warszawskiej akademii wojskowej pojechał do Paryża, aby dalej studiować sztuki wojenne, co było oficjalnie niemożliwe, ponieważ Francuzi nie przyjmowali obcokrajowców do swoich szkół wojskowych, studiowanie sztuk artystycznych było jego sprytną przykrywką. Że niby studiował rysunek i malarstwo a prywatnie wynajmował profesorów ze szkół wojskowych, aby się z nimi uczyć jak budować forty obronne. Rezultaty szkolenia wojskowego są raczej dobrze znane. Natomiast dokonania artystyczne dużo mniej. Więc wrzucę tu kilka przykładów artystycznych dokonań Kościuszki, które się zachowały. Są dość słabo opisane, więc mogą rodzić wątpliwości co do dat powstania, tytułów, itd., ale chyba są interesujące. Przynajmniej dla takiego laika jak ja.

Akt męski 1

 

Akt męski 2

Naprawdę był żołnierzem. Nie tylko dowódcą, który z odległości wzgórza albo innego bunkra kieruje ruchami podległych mu jednostek. O tym, że w powstaniu nosił chłopską sukmanę wiedzą wszyscy uczniowie polskich szkół podstawowych. Ale, że przez cały czas rewolucji amerykańskiej nie pobierał pensji, mieszkał i żywił się tak jak jego podwładni to już nie wszyscy słyszeli. Pod Maciejowicami został ciężko ranny – na polu bitwy znaleziono go nieprzytomnego, z ranami głowy, kręgosłupa i nóg. Rosjanie zabrali go do więzienia w Petersburgu. Był wielokrotnie przesłuchiwany, w pewnym momencie ogłosił strajk głodowy, a kiedy wreszcie zmarła caryca Katarzyna Wielka i jej następca Paweł I postanowił skorzystać z prawa łaski i Kościuszkę uwolnić pod warunkiem, że nie będzie przeciw Rosji walczył, ten zgodził się, lecz postawił też swój warunek – car ma równocześnie zwolnić 20 tysięcy polskich jeńców z Syberii. I dogadali się.

 „Tryumf Flory”

 „Piramida Cestiusza w Rzymie”

Dogadywał się nie tylko z carem Pawłem I. Znał się z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim oraz jego bratem, księciem Józefem Poniatowskim, z George Washington’em, z Thomasem Jeffersonem (o tym też później), z Benjaminem Franklinem, z Markizem de Lafayette, rozmawiał z Napoleonem i carem Akeksandrem I. A jego znali i szanowali wszyscy. Francuscy rewolucjoniści przyznali mu tytuł Honorowego Obywatela Francji (Co okazało się być obosiecznym mieczem, kiedy prawicowi nacjonaliści zaczęli go wyzywać od Jakobinów). Lord Byron pisał o nim: „Kosciuszko – to dźwięk, który przeraża ucho tyrana.” Elita oficerów armii amerykańskiej powołała po wygranej wojnie rewolucyjnej ekskluzywne Towarzystwo Cyncynatów, do którego zaproszono też Kościuszkę a aktu dekoracji dokonał sam Washington.

(Na marginesie wiadomość encyklopedyczna: „Towarzystwo Cyncynatów to najstarsza amerykańska organizacja kombatancka i patriotyczna, założona w 1783 roku przez oficerów Armii Kontynentalnej walczących w amerykańskiej wojnie o niepodległość. Nazwa stowarzyszenia pochodzi od rzymskiego dyktatora Lucjusza Kwinkcjusza Cyncynata, który po wygranej wojnie zrzekł się absolutnej władzy i dobrowolnie powrócił do pracy na roli. Postać ta symbolizowała ideały rzymskiej cnoty obywatelskiej oraz postawę samych oficerów, którzy po wywalczeniu wolności powrócili do cywilnego życia.”)

„Washington dekorujący Kościuszkę płaskorzeźba M. Stachowicza”

 

 

 „Kościuszko -Autoportret”

A że w czasie Wojny Rewolucyjnej nie pobierał pensji (w pewnym momencie poprosił też, aby go nie awansować do stopnia generała, ponieważ bał się zawiści, szczególnie oficerów francuskich), więc się trochę grosza nazbierało. Po zakończeniu walk, Kongres mu przyznał $12 tysięcy. Wracając do Europy, Kościuszko postanowił żyć tylko z odsetek od tych pieniędzy. Suma nie tylko przez lata urosła, ale przyznano mu też dodatkowe fundusze. Oraz 200 hektarów ziemi nad rzeką Scioto w centralnej części Ohio (dzisiaj miasto Columbus). Do Ohio nigdy nie pojechał a pieniądze postanowił wydać na wykupienie czarnoskórych niewolników oraz zorganizowanie dla nich szkolnictwa. Zaprzyjaźniony z Kościuszką Thomas Jefferson, główny autor Deklaracji Niepodległości („We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal…”) miał być egzekutorem jego testamentu (albo testamentów, ponieważ podobno były cztery wersje tego dokumentu). Niestety z różnych powodów zwlekał praktycznie do swojej własnej śmierci a ci, na których do zadanie scedował po wielu latach i sądowych procesach cały ten majątek „roztrwonili.” Ale może nie powinniśmy narzekać, bo przecież w Columbus jest przynajmniej Park Kościuszki.

 

“Portret mężczyzny (znany też jako Portret Ks. Czartoryskiego)”

Wszystko wskazuje, że naprawdę był liberałem i demokratą. Miał kilku chłopów pańszczyźnianych w swoim majątku, więc najpierw im zmniejszył pańszczyznę a później zniósł zupełnie. W Manifeście Połanieckim zadeklarował, że wszyscy ludzie mają prawo do wolności osobistej i zredukował obowiązki pańszczyźniane (dla tych, którzy dołączyli do powstania znosił je zupełnie). W czasie amerykańskiej rewolucji miał czarnoskórego adiutanta (Agrippa Hull) a po powrocie do Polski i w powstaniu Haitańczyka Jean Lapierre. W ostatniej bitwie na kontynencie amerykańskim dowodził oddziałem złożonym z byłych niewolników. Z Jeffersonem miał spisaną umowę, aby wykupić wszystkich jego niewolników, dać im środki do życia oraz założyć szkoły. Niestety Jefferson nigdy się z tej umowy nie wywiązał. Czasy były takie, że nie dało się uzyskać kompletnej wolności dla wszystkich. Jedną z przeszkód, szczególnie w konserwatywnej, potargowickiej Polsce był kościół. Pod koniec życia, Kościuszko był zdeklarowanym deistą. Pisał: „Kościół powinien być oddzielony od państwa, nie wolno mu zajmować się kształceniem młodzieży. Naród powinien być panem własnego losu i jego prawa powinny być nadrzędne wobec praw kościoła.” A także: „Księża będą zawsze wykorzystywać ciemnotę i przesądy ludu. Będą posługiwać się religią jak maską, pod którą kryje się obłuda i zbrodniczość ich poczynań.”

„Kraj włoski”

I jeszcze jedna ciekawostka. Otóż po bitwie pod Zieleńcami (1792), w której wojska polskie pod wodzą księcia Poniatowskiego, z którym blisko współpracował Kościuszko zatrzymały atak wojsk rosyjskich, co zważywszy na stan polskiego państwa tuż po uchwaleniu Konstytucji 3-go Maja było sporym sukcesem, król Stanisław August ustanowił order Virtuti Militari. Książę Poniatowski był pierwszy na liście odznaczonych. Pod numerem drugim figurował generał major Tadeusz Kościuszko. Order ten jest do dnia dzisiejszego najwyższym polskim odznaczeniem militarnym. 

 

Dom Kościuszków stoi do dnia dzisiejszego w Miereczowszczyźnie na Białorusi. Mieści się w nim muzeum.